hedef_degisken	kaynak	tip	birim	aralık/izinli değer	dönüşüm	not

2) Codebook (Veri Sözlüğü): Yaşayan Doküman

Codebook; değişken adları, tanımlar, etiketler, kod değerleri, eksik değer kuralları, puanlama formülleri ve veri kaynağını içerir. Analiz boyunca yaşayan bir doküman olmalı; her güncelleme sürümlenmelidir (v0.1, v0.2…).

İpucu: Codebook’u makinece okunur (JSON/YAML/CSV) ve insan-okur (Markdown/PDF) formatında çift yönlü üretin.

---

3) Dosya ve Değişken İsimlendirme: Tutarlılık Altın Kuraldır

snake_case veya lowerCamelCase gibi bir konvansiyon seçin ve bırakmayın. Kısa ama açıklayıcı değişken adları: okuma_puani, sinif_duzeyi, cinsiyet_kod. Dosya adları tarih damgalı ve içerik odaklı: 2025-02-14_sahaA_anket_raw.csv.

---

4) Tekil Tanımlayıcılar (ID) ve Birincil Anahtarlar

Her satır bir analiz birimini (öğrenci, hasta, müşteri, okul) temsil ediyorsa birincil ID zorunludur. Bileşik anahtar (ör. okul_id + ogrenci_id + zaman) panel/zaman verileri için güvenlidir. ID alanlarında boşluk, Türkçe karakter ve ön sıfır kaybına neden olacak sayısallaştırmadan kaçının (metin saklayın).

---

5) Veri İçe Aktarma ve Kodlama Tuzakları

CSV, XLSX, SAV, DTA, JSON… Farklı kaynaklardan gelen verilerde otomatik tip sezgisi hataya açıktır. Tarihler YYYY-MM-DD biçimine normalize edilmeli; ondalık ayırıcıları (virgül/nokta) tek standarda çekilmelidir. Kategorik alanlar etiket haritaları ile dönüştürülmelidir.

---

6) Temel Tutarlılık Denetimleri (Sanity Checks)

• Aralık dışı değerler (yaş 3 veya 120?).

• Mantık ihlalleri (sınıf=8 ama yaş=9).

• Çapraz doğrulama (toplam alt ölçek = madde toplamları?).

• Eşsizlik (ID tekrarları?).

• Payda tutarlılığı (alt toplamlar ana toplamı veriyor mu?).

---

7) Eksik Veri Türleri: MCAR, MAR, MNAR Farkını Okuyun

• MCAR: Tam rastgele kayıp—nadirdir.

• MAR: Gözlenen değişkenlere bağlı kayıp—çoğu pratik senaryo.

• MNAR: Gözlenmeyen mekanizmaya bağlı—yanlılık riski yüksek.

Rapor: Kayıp oranları değişken bazında; desen grafikleri (ör. upset plot) ve basit MAR testleri sunun.

---

8) Eksik Veri Yönetimi: Strateji Paleti

• Listwise/Pairwise (küçük ve MCAR ise).

• Tek atama (ortalama/medyan—keşif için; sonuç raporunda kaçının).

• Çoklu atama (MI): m=20+, predictive mean matching, lojistik vb.; birleştirilmiş (pooled) sonuç raporlanır.

• FIML: SEM/DFA bağlamında MAR altında.

---

9) Aykırı Değerler: Hata mı, Çeşitlilik mi, Etki mi?

Z-skorları, IQR kuralları, robust Mahalanobis; fakat önce bağlam! Ölçüm–giriş hatası ise düzeltin veya dışlayın. Gerçek ama uç değer ise sağlam yöntemler (robust SH, trimmed mean ANOVA) ile duyarlılık analizi yapın; winsorize eşiklerini şeffafça belirtin.

---

10) Tür Dönüşümleri ve Standardizasyon

Sayı/metin tarih dönüşümleri, kategori etiketlemeleri, ölçek yön çevirme (ters madde), z-standardizasyonu (karşılaştırma için), log/karekök dönüşümleri (asimetrik dağılımlar). Dönüşümler her zaman kayıt altına alınmalı (script + not).

---

11) Kategorik Kodlar ve Referans Sınıfları

Kategorik değişkenlerde referans sınıfı (örn. cinsiyet: kadın=ref) analize göre belirlenir. Birleştirilmiş küçük sınıflar için mantıklı etiketler ekleyin (“Diğer/Çok az görülmüş”). Kodu–etiketi karıştırmayın: kod=1, etiket="Kadın".

---

12) Ölçek Puanlama: Madde İşaretleri, Ters Maddeler ve Kapsam

Likert maddelerinde ters maddeleri otomatik ve güvenli çevirin, madde–toplam korelasyonlarına bakın. Alt boyut toplam/ortalama puanlarını codebook formülüne göre üretin. Eksik madde eşiği (ör. alt boyutta ≤1 eksik → kişisel ortalama ile tamamla) açık olsun.

---

13) İç Tutarlılık ve Yapı Ön Kontrolleri

Temizlik sırasında α, ω ve madde–toplam korelasyonlarını hesaplayıp sorunlu maddeleri işaretleyin; KFA/DFA yapılacaksa veriyi temizledikten sonra yürütün. “Temizlik” ile “analiz”i karıştırmayın, ama birbirini bilgilendirsin.

---

14) Tarih–Saat ve Zaman Dilimi Meselesi

Tarih–saat alanlarını UTC saklayıp raporda yerel saatlere dönüştürün. Akademik çalışmalarda ölçüm aralığı (gün/hafta/ay), hafta numaraları, tatil/yarıyıl işaretleri ve mevsimsellik için takvim tablosu (date-dimension) üretin.

---

15) Zaman Serisi ve Panel Veriler: Endeksleme ve Dengeleme

Panelde kişi_id × zaman ızgarasını tam oluşturun; eksik gözlemleri açıkça NA bırakın (üretilmiş uydurma satırlara dikkat). Analiz gerektiriyorsa dengeli panel türevi oluşturun ama orijinali koruyun.

---

16) Tekrar Eden Anketler ve Atlama Mantığı (Skip Logic) Hataları

Anketlerde atlama kurallarına (ör. madde 5 “Hayır” ise madde 6–8 atlanır) uygunluk denetimleri yazın. Uyuşmazlıklar için çelişki listesi üretin; kişiye geri dönme imkânı yoksa konservatif düzeltmeler ve not.

---

17) Çoklu Kaynakları Birleştirme (Join/Merge) Stratejileri

Left/inner/right/full join kararını araştırma sorusu belirler. Çift kayıt ve anahtar uyuşmazlıklarını raporlayın. Fuzzy matching (isim–tarih) kullanacaksanız hata payını ve manuel doğrulama örneklemini belgeleyin.

---

18) Birim ve Ölçek Uyumlaştırma

Dakika–saat, TL–USD, puan–yüzde, kelime/dk–paragraf/dk gibi eşlenmelerde tek standarda çekin. Dönüşüm katsayılarını (kur tarihi, ölçüm birimi açıklaması) codebook’a yazın.

---

19) Coğrafi Veriler ve Gizlilik: Kademeli Konumlama

Hassas konumları (adres, koordinat) agregasyon ile sunun (il/ilçe/mahalle). Akademik raporlarda birey düzeyinde yer belirtmekten kaçının; ısrarla gerekiyorsa kaba rastgele sapma (geo jitter) ve etik onam şart.

---

20) Metin Verisi: Temizleme ve Kodlama Köprüsü

Düz yazı yanıtları için stripping, lowercasing, Türkçe karakter normalizasyonu, emoji–URL–stopword temizliği. Nitel analiz öncesi kimlikleyici bilgileri maskeyle; azınlık veya hassas grupları ifşa etmeyecek anonimizasyon.

---

21) Görüntü–Ses Verisi: Dizinleme ve Meta Veri

Görsel/ses dosyaları için media_id, çekim tarihi, bağlam, çözünürlük, transkript bağlantısı meta verilerle bir tablo tutun. Analiz dosyasına yalnız referans taşıyın; dosyaları güvenli depoda saklayın.

---

22) Veri Kalitesi Puanı (DQP) ve Bayraklar

Her satır için kalite bayrakları: range_flag, logic_flag, duplicate_flag, imputed_flag. Basit bir DQP (0–100) hesaplayıp duyarlılık analizlerinde düşük DQP’li satırları dışarıda da test edin.

---

23) Örneklem Ağırlıkları ve Tasarım Etkisi

Tabakalı/çok aşamalı örneklemde ağırlık değişkenlerini ve psu/strata alanlarını ekleyin. Temizlikte ağırlıkların negatif/0 olmamasını, toplamının evreni temsil edecek şekilde ölçeklenmesini doğrulayın.

---

24) Sürüm Kontrolü, Günlük (Log) ve Tohum (Seed)

Her dönüşümü kod ile yapın (R/Python/SPSS syntax). Rastgele süreçlerde (ör. train-test bölünmesi, MI) seed sabitleyin. Git ile repo sürümleyin; veri dosyaları için DVC/LFS veya imzalı artıklar (hash) tutun.

---

25) Güvenlik, Mahremiyet ve Anonimleştirme

Kişisel verileri (ad, TC, tel, e-posta) analiz setinden çıkarın; sahte pseudonym anahtarını güvenli kasada tutun. Yayın–paylaşım öncesi k yeniden tanımlama riskini kontrol edin; küçük hücreleri (n<5) birleştirin.

---

26) Otomatik Testler: Veri için “Birim Testi”

Her derleme (build) öncesinde çalışan assert fonksiyonları: “ID tekrarı var mı?”, “negatif yaş var mı?”, “tarih sırası bozuk mu?”, “puan min–maks dışında mı?”. Hata varsa build kırılır ve düzeltilmeden analize geçilmez.

---

27) Yeniden Üretilebilir Raporlar (R Markdown / Jupyter)

Temizlik kodu ile raporu tek akışta çalıştırın. Girişte sürüm bilgisi, tohum, zaman damgası ve dosya hash’i yazdırın. Eklerde: temizlik kararları tablosu ve değişken dönüşüm listesi.

---

28) Görselleştirme ile Temizlik: Hataları Gözle Görün

• Histogram/violin ile uçlar.

• Scatter + smoothing ile yanlış kodlamalar.

• Alluvial/sankey ile anket akış tutarlılığı.

• Heatmap ile eksik desenleri.
  Görsel teşhis → kod düzeltme → tekrar görselleştirme döngüsü kullanın.

---

29) Alan-Özel Nüanslar (Eğitim–Sağlık–İşletme–Sosyal)

• Eğitim: Puan ölçekleri (0–100), seviyelendirme, sınav form eşitleme.

• Sağlık: Birim dönüşümleri (mg/dL), klinik referans aralıkları, duyarlılık–özgüllük hesapları için “altın standart” değişkeni doğruluğu.

• İşletme: Fiyat–indirim–vergiler ve KDV dahil/haric tutarlılık.

• Sosyal: Demografik kodların resmi TÜİK sınıfları ile eşlenmesi.

---

30) Uçtan Uca Örnek Olay (Eğitim)

Bağlam: 8. sınıf, üç okul, N=612.
Adımlar:

1. Codebook ve hedef–kaynak şeması; 2) İçe aktarma + tip düzeltmeleri; 3) Skip logic kontrolü; 4) Ters maddeler çevrildi; 5) Eksik %3.8 → MI (m=20); 6) Aykırı okuma hızı → robust analizle duyarlılık; 7) Join: idari kayıtlarla eşleme; 8) Ağırlıklandırma; 9) R Markdown raporu ve hash çıktıları.
   Sonuç: Temizlik sonrası α=0.86, veri kaybı minimal, analiz seti v1.2.

Sonuç

“Veri temizliği ve düzenleme” akademik araştırmanın görünmez kahramanıdır. İyi bir temizlik; hatalı pozitif/negatif sonuçları önler, etki büyüklüklerini gerçekçi, güven aralıklarını dürüst kılar, varsayım testlerini anlamlı hâle getirir. Bu yazıda sunduğumuz 31 adımlık çerçeve; tasarım-öncesi planlama (kaynak–hedef şeması, codebook), titiz içe aktarma ve doğrulamalar (tip, aralık, mantık), eksik ve aykırı yönetimi (MI, robust), ölçek puanlama ve güvenilirlik kontrolü (α/ω), zaman–panel yönetimi, çoklu dosya birleştirme, birim/ölçek uyumu, güvenlik–anonimlik ve reprodüksiyon pratiklerini tek akış hâline getirir.

Bunun sonucunda analitik aşamada “veri sürprizi” yaşamaz, enerjinizi modeli savunmaya değil bulguyu yorumlamaya ayırırsınız. Kodlanmış, sürümlenmiş ve test edilmiş bir temizlik boru hattı, yalnız bugünkü çalışmanıza değil, yarın gelecek replikasyon ve genişletme çalışmalarına da sağlam bir zemin sağlar. Unutmayın: Kötü temizlenmiş veri, en iyi modeli bile yanıltır; iyi temizlenmiş veri ise sıradan bir modeli bile yararlı kılar. Bu nedenle temizlik ve düzenlemeyi, projelerinizde maliyet değil, bilimsel sermaye olarak görün.